Tôi đã do dự khá lâu trước khi quyết định viết review về cuốn sách Tôi tự học của học giả Thu Giang Nguyễn Duy Cần. Với tôi, ông là một trí thức uyên bác, có chiều sâu tư tưởng và nền tảng học vấn vững chắc. Là một độc giả trẻ, tôi tự hỏi liệu mình có đủ khả năng để cảm nhận trọn vẹn tinh hoa của tác phẩm, cũng như thấu hiểu hết tâm huyết mà tác giả gửi gắm hay không.
Tuy vậy, sau cùng tôi vẫn chọn viết. Không phải để phê bình hay đánh giá cao thấp, mà đơn giản là để ghi lại những suy nghĩ cá nhân trong quá trình đọc – bởi với tôi, đọc sách chỉ thật sự có ý nghĩa khi người đọc biết đối thoại lại với cuốn sách đó.
Bài review này được viết vào dịp Ngày Nhà giáo Việt Nam, và có lẽ đó cũng là một cái duyên. Với nhan đề Tôi tự học, tác phẩm nhắc chúng ta rằng: dù có kính trọng thầy cô, ngưỡng mộ những bậc trí giả đến đâu, thì mỗi người cuối cùng vẫn phải tự bước đi bằng đôi chân của chính mình. Một người thầy chân chính không mong học trò chỉ lặp lại tư tưởng của mình, mà mong họ biết tự suy nghĩ, tự học và tự hành.
Viết về Tôi tự học không phải để ca ngợi một khái niệm, mà để nhấn mạnh đến ý thức tự thân giáo dục. Dù chúng ta có may mắn được học hỏi từ những bậc đi trước, thì việc chỉ đứng mãi trên “vai người khổng lồ” mà không tự bước đi cũng sẽ trở thành một bất hạnh.
Cuốn sách như một lời nhắc nhở nhẹ nhàng nhưng thẳng thắn: tự học không phải là lựa chọn, mà là điều tất yếu nếu con người muốn trưởng thành thật sự.
Tôi tự học được trình bày một cách hệ thống, mạch lạc, gồm các chương:
Chương 1: Thử tìm một định nghĩa
Chương 2: Những yếu tố chính
Chương 3: Những điều kiện thuận tiện cho sự tự học
Chương 4: Những phương tiện chính yếu
Chương 5: Đọc những gì?
Chương 6: Học những gì?
Chương 7: Ba yếu tố chính để xây dựng một nền văn hóa vững vàng
Chương 8: Một vài nguyên tắc làm việc
Ở cuối sách, tác giả thường bổ sung phần phụ lục gồm những lời hay, ý đẹp, như một cách kết lại tư tưởng và mở ra suy ngẫm cho người đọc.
“Người học thức là người thà biết ít mà biết thật rõ những gì mình biết, và biết rõ những gì mình không biết.”
Theo tác giả, nền tảng của tự học không nằm ở phương pháp, mà nằm ở ý thức muốn học. Con người chỉ thật sự học khi họ cảm thấy cần học. Cũng giống như trẻ nhỏ, khi cái đói thật sự xuất hiện, chúng sẽ tự tìm cách ăn mà không cần ai ép buộc.
Vì thế, ta có thể dạy kỹ năng, truyền cảm hứng, chia sẻ phương pháp, nhưng không ai có thể dạy thay tinh thần tự học. Nếu bản thân không có nhu cầu học, mọi phương pháp đều trở nên vô nghĩa.
Một điểm rất đáng suy ngẫm trong sách là cách con người thường đánh giá quá cao hiểu biết của bản thân. Chỉ cần biết một chút, người ta đã vội tin rằng mình “biết đủ”, rồi dễ dàng trình bày quan điểm với sự chắc chắn tuyệt đối.
Chính sự ảo tưởng ấy làm cho ý thức tự học khó nảy mầm. Khi con người thích dạy hơn thích học, họ dần đánh mất cơ hội nhìn lại những thiếu sót trong tri thức của mình. Đặc biệt, nếu lại được khen ngợi hay tâng bốc, sự tự mãn ấy càng trở nên nguy hiểm.
Tự học, theo Nguyễn Duy Cần, không phải là điều để bàn luận quá nhiều, mà là một thói quen sống, được thực hành âm thầm và bền bỉ.
“Có học rộng thì tránh được thiên kiến, có học chuyên thì tri thức mới trở nên thực dụng.”
Đọc đến đây, tôi chợt liên tưởng đến hình ảnh những trí thức trong văn học Nam Cao: hiểu biết nhiều nhưng đời sống chật vật; tư tưởng cao nhưng hành động lại bế tắc.
Ngày nay, điều này vẫn còn nguyên giá trị. Một bên đề cao sách vở, học thuật; bên kia tôn vinh trải nghiệm thực tế, “trường đời”. Nhưng nếu cực đoan theo một phía, cuộc sống khó lòng cân bằng.
Tác giả không chọn phe, mà chọn sự điều hòa: học cả chiều rộng lẫn chiều sâu, cả lý thuyết lẫn thực hành. Tự học, suy cho cùng, là thuận theo tự nhiên – chỉ vì tâm con người dễ lệch mà sinh ra nhiều khổ đau.
“Còn sống giờ nào, còn phải học giờ nấy.”
Học không bao giờ là đủ. Khi còn sống, còn tiếp xúc với đời, thì còn cần học. Có học thì có hiểu, có hiểu thì có khả năng sống tốt hơn.
Dù có hay không có “kiếp sau”, thì việc học trong kiếp này vẫn không bao giờ là thừa. Không học, sớm hay muộn, con người cũng sẽ phải hối tiếc.
Tôi tự học là một cuốn sách quý, đáng đọc càng sớm càng tốt. Mỗi người sẽ tìm thấy trong đó những điều khác nhau, tùy theo mức độ học tập và trải nghiệm sống của mình.
Có người đọc sẽ thấy hữu ích, có người thấy khó hiểu, cũng có người cho rằng cuốn sách quá dài dòng. Nhưng chính sự khác biệt ấy lại là minh chứng rõ ràng nhất cho giá trị của tự học và tự suy ngẫm.
👉 Nếu bạn muốn đọc trọn vẹn tác phẩm và tự mình chiêm nghiệm những tư tưởng sâu sắc trong sách, bạn có thể tham khảo và mua sách “Tôi tự học” tại đây để đồng hành lâu dài trên con đường học tập suốt đời.
